همزمان با روز جهانی آلزایمر، انجمن جهانی آلزایمر در روز ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ برابر با ۳۰ شهریور ۱۴۰۵، در یک نشست آنلاین، گزارش جهانی آلزایمر ۲۰۲۶ را با عنوان «دوران جدید کارآزماییهای بالینی دمانس» (A New Era in Dementia Clinical Trials) معرفی و رونمایی کرد. این گزارش به بررسی روندهای جدید در کارآزماییهای بالینی دمانس، چالشهای جذب و مشارکت افراد، ضرورت افزایش تنوع و نمایندگی جهانی و اهمیت تبدیل پیشرفتهای پژوهشی به نوآوریهای قابل دسترس برای افراد دارای دمانس میپردازد.
خانم فرانه کابلی، نماینده انجمن دمانس و آلزایمر ایران، نیز در این نشست حضور داشت.
گزارشی با تمرکز بر دوران جدید پژوهشهای دمانس
گزارش جهانی آلزایمر ۲۰۲۶ با همکاری انجمن جهانی آلزایمر و پل گالاگر، روزنامهنگار حوزه سلامت و نویسنده اصلی گزارش تهیه شده است. برخلاف رویکرد صرفاً علمی، این گزارش تلاش کرده است پیچیدگیهای کارآزماییهای بالینی را از طریق مجموعهای از مقالهها، مطالعات موردی، شواهد علمی و تجربههای افراد درگیر در پژوهش برای مخاطبان قابل فهمتر کند.
موضوعاتی مانند نحوه طراحی و اجرای کارآزماییهای بالینی، جذب و حفظ مشارکتکنندگان، ایمنی و ملاحظات اخلاقی، مشارکت جهانی و راهکارهای افزایش فراگیری در پژوهش، از محورهای اصلی این گزارش هستند.
در وبینار رونمایی نیز متخصصان و مشارکتکنندگان مختلف درباره ابعاد علمی و انسانی کارآزماییهای بالینی و آینده تشخیص، درمان و مراقبت از دمانس به بحث و تبادل نظر پرداختند.
افزایش درمانهای در حال بررسی و نیاز به مشارکت گستردهتر
یکی از مهمترین نکات مطرح شده در نشست، افزایش تعداد درمانهای در دست بررسی برای بیماری آلزایمر و اهمیت مشارکت افراد در کارآزماییهای بالینی بود.
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی انجمن جهانی آلزایمر، در حال حاضر ۱۵۸ دارو در ۱۹۲ کارآزمایی بالینی در مسیر توسعه قرار دارند. با این حال، برای اجرای این مطالعات به مشارکت هزاران نفر از افراد دارای دمانس در مراحل مختلف نیاز است.
گزارش جهانی آلزایمر ۲۰۲۶ تأکید میکند که پیشرفت علم بهتنهایی کافی نیست؛ بلکه برای تبدیل دستاوردهای پژوهشی به درمانها و نوآوریهای مؤثر، باید ظرفیت جذب و مشارکت افراد در کارآزماییها نیز افزایش یابد.
یکی از پیامهای اصلی مطرحشده در نشست این بود که چالش سالهای آینده تنها کشف درمانهای جدید نیست، بلکه فراهمکردن شرایطی برای اجرای مؤثر آنها و دسترسی جمعیتهای متنوع در سراسر جهان به دستاوردهای علمی است.
سه محور مهم در آینده کارآزماییهای بالینی
در مباحث مطرحشده در نشست، سه نکته اساسی مورد توجه قرار گرفت:
پیشرفت سریع علم: پژوهشهای دمانس در حال ورود به مرحلهای تازه از توسعه درمانها و روشهای تشخیصی هستند.
کافی نبودن ظرفیت مشارکت: پیچیدهتر شدن کارآزماییها و افزایش معیارهای ورود به مطالعات، فرایند شناسایی و جذب افراد واجد شرایط را دشوارتر کرده است.
ضرورت فراگیری جهانی: افرادی که در پژوهشها شرکت میکنند باید تا حد امکان نماینده تنوع جمعیتهایی باشند که در آینده از دستاوردهای پژوهشی استفاده خواهند کرد.
گزارش جهانی آلزایمر ۲۰۲۶ نیز بر ضرورت ایجاد پژوهشهایی فراگیر، قابل دسترس و اثربخش تأکید کرده است.
توجه به تجربه افراد دارای دمانس در کارآزماییهای بالینی
یکی از ویژگیهای قابل توجه گزارش ۲۰۲۶، توجه جدی به تجربه زیسته افراد دارای دمانس است.
در نشست رونمایی، «جولی مور» که بهعنوان مدافع حقوق افراد دارای دمانس در این برنامه حضور داشت، درباره تجربه خود از شرکت در یک کارآزمایی بالینی صحبت کرد. حضور او در کنار پژوهشگران و متخصصان نشاندهنده رویکرد گزارش به اهمیت شنیدهشدن صدای افرادی است که مستقیماً با دمانس زندگی میکنند.
در تجربه مطرحشده در نشست، پیچیدگی فرایند ورود به کارآزمایی و نیاز به حمایت مراقب از جمله چالشهای مشارکت در پژوهش عنوان شد. این تجربه نشان میدهد که طراحی یک کارآزمایی موفق، تنها به جنبههای علمی محدود نیست و باید شرایط واقعی زندگی شرکتکنندگان و مراقبان آنها نیز مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت مشارکت متنوع و عادلانه در پژوهشهای دمانس
یکی از محورهای مهم گزارش جهانی آلزایمر ۲۰۲۶، نمایندگی جهانی و تنوع در کارآزماییهای بالینی است.
محدود بودن مشارکت برخی گروههای جمعیتی، مناطق جغرافیایی و جوامع مختلف میتواند بر میزان تعمیم پذیری یافتههای پژوهشی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، گزارش بر لزوم افزایش مشارکت گروههایی تأکید دارد که در مطالعات بالینی کمتر نمایندگی شدهاند.
در نشست همچنین درباره تجربه کشورهای مختلف و چالشهای موجود در آفریقا بحث شد. از جمله موضوعات مطرحشده، کمبود زیرساختهای کارآزمایی بالینی، تفاوتهای فرهنگی و ژنتیکی و ضرورت استفاده از ابزارهای ارزیابی متناسب با شرایط جمعیتهای مختلف بود.
یکی از نمونههای مطرحشده در این بخش، تجربه دانشگاه آقاخان در کنیا و تلاش برای ایجاد بسترهای مشارکت جامعهمحور، بهویژه در مناطق روستایی، بود. هدف این رویکرد ایجاد اعتماد، آگاهیرسانی و شناسایی افراد واجد شرایط پیش از آغاز کارآزماییهای بالینی است.
تشخیص زودهنگام و فرصت مشارکت در پژوهش
از دیگر مباحث مطرحشده در نشست، ارتباط میان تشخیص زودهنگام، پیشرفت درمانها و امکان مشارکت در پژوهشهای بالینی بود.
انجمن جهانی آلزایمر نیز در معرفی گزارش ۲۰۲۶ تأکید کرده است که تشخیص در مراحل زودتر میتواند به افراد کمک کند تا زودتر به اطلاعات، حمایت و در صورت مناسببودن، گزینههای درمانی نوظهور یا فرصتهای مشارکت در پژوهش دسترسی پیدا کنند.
در وبینار همچنین بر اهمیت تغییر نگاه به تغییرات شناختی تأکید شد؛ بهگونهای که مشکلات حافظه و سایر تغییرات شناختی، صرفاً بهعنوان بخشی طبیعی از سالمندی نادیده گرفته نشوند و در صورت وجود نگرانی، ارزیابی و بررسی تخصصی انجام شود.
چالش جذب شرکتکنندگان در کارآزماییها
یکی از مهمترین چالشهای پیش روی پژوهشهای دمانس، شناسایی و جذب افراد واجد شرایط برای شرکت در کارآزماییهای بالینی است.
بر اساس مباحث مطرحشده در این نشست، استفاده از نشانگرهای زیستی در بخش بزرگی از کارآزماییهای فعال بیماری آلزایمر، امکان انتخاب دقیقتر شرکتکنندگان را فراهم کرده است؛ اما همزمان، به پیچیدهتر شدن معیارهای ورود به برخی مطالعات نیز منجر شده است.
در وبینار، شبکههای ارجاع پزشکان، رویدادهای اجتماعی و محلی، تبلیغات دیجیتال و شبکههای اجتماعی، معرفی افراد از سوی شرکتکنندگان و استفاده از اطلاعات پزشکی برای شناسایی افراد واجد شرایط، از جمله مسیرهای مورد استفاده برای جذب مشارکتکنندگان عنوان شد.
موضوع زبان نیز بهعنوان یکی از موانع مشارکت گروههای کمترنمایندگیشده مورد توجه قرار گرفت. ارائه اطلاعات کارآزماییها به زبانهای مختلف و متناسب با زمینه فرهنگی جوامع، میتواند نقش مهمی در افزایش مشارکت داشته باشد.
کارآزمایی بالینی باید پیامدهای معنادار برای زندگی را بسنجد
یکی از پیامهای مهم گزارش جهانی آلزایمر ۲۰۲۶ این است که ارزیابی موفقیت درمانها نباید فقط به شاخصهای زیستی محدود شود.
استقلال فرد، توانایی انجام فعالیتهای روزمره و کیفیت زندگی از جمله پیامدهایی هستند که میتوانند تصویری معنادارتر از تأثیر واقعی یک درمان بر زندگی فرد ارائه دهند.
این رویکرد، اهمیت مشارکت افراد دارای دمانس و مراقبان آنها را در مراحل مختلف طراحی و ارزیابی پژوهشها نیز بیشتر میکند. گزارش جهانی آلزایمر ۲۰۲۶ تلاش کرده است در کنار شواهد علمی، همین تجربهها و دیدگاههای انسانی را نیز در مرکز توجه قرار دهد.
از کشف درمان تا دسترسی به آن
یکی دیگر از موضوعات مهم مطرحشده در نشست، مسئله دسترسی عادلانه به درمانهای آینده بود.
در صورتی که یک درمان جدید به مرحله استفاده بالینی برسد، موضوعاتی مانند هزینه، زیرساختهای نظام سلامت، آموزش متخصصان، دسترسی جغرافیایی و امکان دسترسی افراد پس از پایان کارآزمایی باید مورد توجه قرار گیرد.
از این منظر، برنامهریزی برای دسترسی و مقرونبهصرفه بودن درمانها نباید به بعد از تأیید و ورود آنها به بازار موکول شود، بلکه باید از مراحل اولیه طراحی و توسعه پژوهش مورد توجه قرار گیرد.
ده توصیه برای آینده پژوهشهای دمانس
گزارش جهانی آلزایمر ۲۰۲۶ مجموعهای از توصیهها را برای گروههای مختلف از جمله دولتها، انجمنهای آلزایمر و دمانس، حامیان مالی، نهادهای نظارتی، پژوهشگران و متخصصان بالینی ارائه میکند.
هدف این توصیهها، کمک به شکلگیری نسل جدیدی از کارآزماییهای بالینی است که در عین بهرهگیری از پیشرفتهای علمی، فراگیرتر، قابل دسترستر و نزدیکتر به نیازهای واقعی افراد دارای دمانس و خانوادههای آنان باشند.
انجمن دمانس و آلزایمر ایران در جریان تازهترین تحولات پژوهشی جهان
حضور فرانه کابلی، نماینده انجمن دمانس و آلزایمر ایران در نشست معرفی گزارش جهانی آلزایمر ۲۰۲۶، فرصتی برای آشنایی مستقیم با مهمترین مباحث روز در حوزه کارآزماییهای بالینی دمانس و تحولات آینده پژوهش و درمان بود.
انجمن دمانس و آلزایمر ایران با دنبالکردن منابع و مباحث علمی بینالمللی، تلاش میکند تازهترین اطلاعات و تحولات حوزه دمانس را در اختیار متخصصان، خانوادهها و عموم جامعه قرار دهد.
